Wilhelm Joliet
Die Geschichte der Fliese
|
Haardachterwandtableaus Hannibal en Scipio |
|
In Gorinchem, in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, werden in 1881 bij renovatiewerkzaamheden in het huis aan de Burgstraat 33 twee achterwandtableaus ontdekt. Achter oud behang werden grootformaat tegeltableaus ontdekt met daarop de Carthaagse krijgsheer Hannibal en zijn Romeinse tegenstander Scipio. Het huis werd destijds bewoond door Abraham Johannes Bollee. Gelukkig erkende hij de historische waarde van de twee keramische kunstwerken.
Burgstraat 31 en 33 waren oorspronkelijk een woonhuis, gebouwd omstreeks 1560. In het eerste kwart van de 17e eeuw werden de twee helften van het gebouw gescheiden en vonden er ingrijpende bouwkundige veranderingen plaats. De twee tegeltableaus kunnen dus gedateerd worden op circa 1620 tot circa 1630.
Gelukkig konden de tegeltableaus onbeschadigd worden geborgen. Ze werden gekocht door een heer Schouten uit Leiden.
David van der Kellen, directeur van het Nederlandse Museum voor Geschiedenis en Kunst in Den Haag, verwierf de twee tableaus, elk 1,415 x 0,415 m groot, in 1881 van de heer Schouten.
In 1883 vond in Amsterdam de wereldtentoonstelling plaats. Daar werden de twee tableaus tentoongesteld bij de ingang van een zaal met keramiek.
In 1887 werd in Amsterdam het Rijksmuseumgebouw geopend. De tegeltableaus Hannibal en Scipio vonden daar hun plaats tussen de vele nieuwe aanwinsten van tegeltableaus.
|
Hannibal Hannibal (Carthago, 247 v. Chr. – Libyssa, 183 v. Chr. – 181 v. Chr.) was een Carthaags generaal en politicus. Hij was de zoon van Hamilcar Barkas, eveneens een Carthaags legeraanvoerder. Het eerste deel van zijn naam, de eigenlijke persoonsnaam, betekent "genade van Ba’al”, het tweede deel, "bliksem", is een bijnaam die zijn vader al langer droeg. |
01
02
Detail van afbeelding 01: Hoofd van Hannibal
Tegel 29 van het tableau, in het formaat 13 x 13 cm, laat de bijzondere kwaliteit van de Rotterdamse schilder zien.
|
Scipio Publius Cornelius Scipio Africanus Maior (236 - 183 v. Chr.) was een Romeinse generaal en politicus die in de Tweede Punische Oorlog op jonge leeftijd oorlog voerde in Spanje en uiteindelijk Hannibal in Africa verslog. Hij was eenmaal censor, tweemaal consul en twaalfmaal princeps senatus (eerste van de senaat). Ondanks de vele ambten die hij heeft bekleed, kon hij zich als politicus niet handhaven en moest hij zich onder druk van figuren als Cato terugtrekken uit het politieke leven. Hij heeft geen enkele veldslag verloren en geldt door zijn overwinning op Hannibal als een der grootste veldheren ooit. |
03
04
Detail van afbeelding 03: Hoofd van Scipio
Tegel 29 van het Tegeltableau, in het formaat 13 x 13 cm, laat de bijzondere kwaliteit van de Rotterdamse schilder zien.
|
Scipio en Hannibal, De Slag bij Zama Regia was de beslissende veldslag uit de Tweede Punische Oorlog tussen de Republiek Rome en het Carthaagse Rijk. De veldslag werd op 19 oktober 202 v. Chr. nabij het plaatsje Zama Regia, dicht bij Carthago zelf, uitgevochten. Een Romeins expeditieleger onder commando van Scipio Africanus maior versloeg de Carthaagse strijdkrachten onder leiding van Hannibal. Spoedig na deze vernietigende nederlaag besloten de Carthaagse leiders om vrede met Rome te sluiten, waardoor na zeventien jaar de Tweede Punische Oorlog beëindigd kon worden. |
05
06
Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-OB-7152
Vermeld op object: Cornelis Cort, naar Rafaël, uitgever: Antonio Lafreri, Rome, 1567.
Blad: hoogte 420 mm x breedte 540 mm.
Veldslag bij Zama tussen Rome en Carthago, onder leiding van Scipio en Hannibal. Het Carthaagse leger rijdt op olifanten, de Romeinen zijn te voet en te paard maar kunnen Carthago uiteindelijk verslaan.
Rotterdamse tegels
De tegeltableaus Hannibal en Scipio werden tussen circa 1615 en 1640 vervaardigd door een onbekende Rotterdamse tegelbakkerij. Vondsten uit Rotterdam bewijzen dat daar op grote schaal soortgelijke tegeltableaus werden vervaardigd. In het Museum Rotterdam bevindt zich een deel van een tegeltableau afkomstig van een pand aan de noordzijde van de Nieuwehaven, waarop Hannibal is afgebeeld met een gevederde helm.
07
Museum Rotterdam, 5032
In het depot van het Museum Rotterdam bevinden zich tweeëndertig tegels die betrekking hebben op de tegeltableaus met Hannibal en Scipio, waaronder vier bijschriften over Hannibal en drie bijschriften over Scipio.
|
09
|
|
|
|
09
10
11
|
|
|
|
12
13
14
15
Zeeuwsmuseum Middelburg
Schoorsteenwand met Scipio en Hannibal in het stadhuis van Middelburg.
De twee tegeltableaus werden in 1940 na het bombardement op Middelburg uit het puin geborgen.
Tegeltableau Hannibal op veilingen
16
Bernaerts Auctioneers BV, Antwerpen
08-06-2022
17
Rob Michiels Auctions, Brügge
15-10-2024, Lot 554
156 x 65 cm, elke tegel 13 x 13 x 1,5 cm.
Afbeeldingen
Alle afbeeldingen zijn publiek domein.
Gebruikte literatuur
J. Herbert van den Berge, Hannibal en Scipio in Middelburg, in: Nehalennia 128/2000b
J. Herbert van den Berge, Haardachterwandtableaus uit de eerste helft van de zeventiende eeuw, in: TEGEL 28 (2000)
Herbert van den Berge, Haardachterwandtableaus uit de eerste helft van de zeventiende eeuw, Deel II in: TEGEL 29 (2001)
Arie Saakes, Aron de Vries. Martin Veen (Gemeentelijk Depot voor Archeologie), Klassische Helden hinter alten Tapeten in der Burgstraat in Gorinchem, (2024)
Wikipedia nl
Dankzegging
Ik wil graag iedereen bedanken die mij teksten en foto's heeft gestuurd voor mijn publicatie. Mijn zoon Norbert wil ik bedanken voor het redigeren en publiceren van het rapport.